ÇFARË DO TË THOTË PAVARËSIA E GRENLANDËS PËR INTERESAT E SHBA-ës?

Nga znj. Daienë Roi dhe nga z, Xhonatan Mastërs (Diana Roy dhe Jonathan Masters).

Londër, Britani e Madhe | Banorët e ishullit kanë votuar në favor të një partie që kërkon pavarësi graduale nga Danimarka.

Por Groenlanda ka tërhequr vëmendje të konsiderueshme nga Presidenti Tramp (Trump), i cili, e sheh pasurinë e konsiderueshme minerale të ishullit dhe vendndodhjen në Arktik si të nevojshme për sigurinë kombëtare të ShBA-ës.

Presidenti i ShBA-ës, Danlld Tramp (Donald Trump), vazhdon të ushtrojë presion për blerjen e Grenlandës nga ShBA-ës, një territor gjysmë-autonom i Danimarkës dhe ishulli më i madh në botë.

Interesi i ripërtërirë i Trampit - ai bëri deklarata të ngjashme si president në vitin 2019 - është i rrënjosur në cilësitë ekonomike dhe strategjike të territorit të Arktikut.

“Ne kemi nevojë për Grenlandën për sigurinë kombëtare”, tha Trampi në fjalimin e tij të marsit para Kongresit.

Forcat amerikane aktualisht operojnë një bazë ushtarake në Groenlandë, dhe Shtetet e Bashkuara dhe Danimarka janë aleatë të NATO-s me një partneritet dypalësh mbrojtës afatgjatë që përfshin patrullime të përbashkëta rreth Groenlandës.

Komentet e përsëritura të Trampit në lidhje me blerjen e ishullit kanë nxitur shtytjen e tij për autonomi dhe pavarësi më të madhe nga Danimarka.

Cili është statusi i Grenlandës?

Groenlanda është konsideruar territor danez për më shumë se treqind vjet, por vetëm në vitin 1979 Danimarka i dha ishullit me popullsi të rrallë rregullimin e tij.

Në vitin 2009, Danimarka miratoi Aktin për Vetëqeverisjen e Groenlandës duke zgjeruar ndjeshëm autoritetin e ishullit mbi punët e brendshme, duke përfshirë policinë, gjykatat dhe rojen bregdetare.

Danimarka ende mban kontroll mbi punët e jashtme, politikën e mbrojtjes dhe politikën monetare të Groenlandës, duke siguruar një subvencion vjetor prej afërsisht 500 milionë dollarësh.

2166086 km katrorë (pak më shumë se tre herë më e madhe se Teksasi).

Popullsia: 56865 (2023).

Grupet etnike: Groenlandezët 88%, danezët 7%; popujt e tjerë nordikë 1%; të tjerët 2% (2024).

Produkti i brendshëm bruto (PBB): 3.24 miliardë dollarë (2021).

PBB për frymë: 57,116 dollarë (2021)

Forma e qeverisjes: Demokraci parlamentare njëdhomëshe (territor autonom brenda Mbretërisë së Danimarkës).

Burimet: Libri i Fakteve Botërore i CIA-s; Banka Botërore.

Si pjesë e Danimarkës, e cila është një nga anëtarët themelues të NATO-s, Groenlanda mbulohet nga garancitë e sigurisë të aleancës transatlantike.

Megjithatë, Groenlanda nuk është anëtare e Bashkimit Evropian (BE) ose e Tregut të Përbashkët Evropian, pavarësisht se konsiderohet një vend dhe territor i huaj i lidhur me BE-në.

Rreth pesëdhjetë e shtatë mijë qytetarë të Groenlandës, shumica inuitë indigjenë, janë qytetarë të BE-së, si dhe shtetas danezë.

Në vitet e fundit, Groenlanda ka parë një lëvizje në rritje për pavarësi. Sipas aktit të vetëqeverisjes, ishulli mund të fitojë pavarësinë nëpërmjet një referendumi me miratimin e Parlamentit danez.

Në vitin 2023, Groenlanda zbuloi draftin e saj të parë të kushtetutës, duke bërë thirrje për krijimin e një republike të Groenlandës, pavarësi nga Danimarka dhe njohjen e trashëgimisë inuite të ishullit.

Në mesin e marsit, partia Demokratatike e qendrës së djathtë e Groenlandës - e cila avokon për një qasje graduale drejt pavarësisë - fitoi zgjedhjet parlamentare të ishullit, duke nënvizuar dëshirën e banorëve për sovranitet më të madh.

Trampi ka thënë vazhdimisht se blerja e Groenlandës është kritike për sigurinë kombëtare të ShBA-ës.

Vendndodhja e Groenlandës midis Evropës dhe Amerikës së Veriut dhe afërsia e saj me Oqeanin Arktik dhe Oqeanin Atlantik të Veriut e bën atë strategjikisht të rëndësishme për qëllime ushtarake dhe mbrojtëse - veçanërisht në monitorimin e aktivitetit ushtarak në rritje kinez dhe rus në rajon.

Ndërsa Shtetet e Bashkuara tashmë kanë një bazë ushtarake në Groenlandë, kontrolli i plotë mbi ishullin mund t'i mundësojë Uashingtonit të zgjerojë ndikimin e tij në operacionet ajrore dhe detare në Arktik, si dhe në hapësirë.

“Grenlanda po rritet në rëndësi, ndërsa e gjejmë veten në një konkurrencë globale me Kinën dhe në një revolucion të ri teknologjik në lidhje me luftën”, tha për Radion Evropa e Lirë/Radio Liberty Rebeka Pinkus (Rebecca Pincus), drejtoreshë e Institutit Polar të Qendrës Wilson.

Pra, Grenlanda është e rëndësishme nga një perspektivë e mbrojtjes nga raketat, nga një perspektivë hapësinore dhe nga një perspektivë e konkurrencës globale.

Ekzistojnë gjithashtu stimuj ekonomikë.

Rritja e temperaturave të shoqëruara me ndryshimet klimatike po i bën metalet e rralla të tokës së Groenlandës, siç është litiumi, një mineral kritik për automjetet elektrike dhe bateritë, më të arritshme.

Një raport i vitit 2023 nga qeveria daneze detajoi potencialin e Groenlandës si një depozitë e lëndëve të para kritike, shumë prej të cilave përdoren në tranzicionin e energjisë së gjelbër. (Shtetet e Bashkuara aktualisht mbështeten shumë te Kina për mineralet e rralla të tokës).

Groenlanda besohet gjithashtu se zotëron rezerva të mëdha të pashfrytëzuara të naftës dhe gazit; një vlerësim i vitit 2008 nga Shërbimi Gjeologjik i ShBA-ës e vendosi sasinë në afërsisht tridhjetë e një miliardë fuçi ekuivalente nafte (BOE) - sasia e energjisë që përmbahet në një fuçi naftë bruto - megjithëse ishulli ndaloi të gjitha eksplorimet e naftës dhe gazit në vitin 2021 për shkak të shqetësimeve mjedisore.

Ndërkohë, shtresa e akullit e Groenlandës, e cila, mbulon afërsisht 80 përqind të ishullit, po përjeton shkrirje të përshpejtuar, duke i bërë rrugët tregtare të Arktikut më të lundrueshme; këto përfshijnë Kalimet Verilindore dhe Veriperëndimore.

Disponueshmëria më e madhe mund të hapë potencialisht rrugë tregtare më të shkurtra dhe më të shpejta midis Azisë, Evropës dhe Amerikës së Veriut, duke e pozicionuar Groenlandën si një qendër ndërkombëtare detare.

A mund ta blejë administrata Tramp Groenlandën?

Përpjekja e Trampit për të marrë Groenlandën pasqyron synime të tjera territoriale të shprehura në fillim të mandatit të tij të dytë, duke përfshirë rifitimin e kontrollit të Kanalit të Panamasë - të cilin Shtetet e Bashkuara ia dorëzuan zyrtarisht Panamasë në vitin 1999 - dhe shndërrimin e Kanadasë në shtetin e pesëdhjetë e njëtë të ShBA-ës.

Shtetet e Bashkuara mund ta fitonin ligjërisht Groenlandën me pëlqimin e qeverisë daneze, gjë që do të varej gjithashtu nga marrëveshja e parlamentit vetëqeverisës të Groenlandës. (Shtetet e Bashkuara e bënë një blerje të tillë kur blenë Alaskën nga Rusia në vitin 1867).

Disa ekspertë thonë se Uashingtoni mund të ndjekë gjithashtu një Pakt të Asociimit të Lirë me Groenlandën, duke krijuar një marrëdhënie ku territori është vetëqeverisës, por ende i lidhur ngushtë me Shtetet e Bashkuara për ndihmë ekonomike dhe mbrojtje.

Shtetet e Bashkuara i kanë këto traktate tashmë në fuqi me Mikronezinë, Ishujt Marshall dhe Palaun.

Megjithatë, një marrëveshje e tillë do të kërkonte ende miratimin nga qeveritë e Groenlandës dhe Danimarkës.

Kryeministri i Groenlandës, Múte B. Egede, ka pohuar sovranitetin e ishullit dhe tha se ishulli dëshiron të vazhdojë të ecë përpara me lëvizjen e tij për pavarësi.

“Ne nuk duam të jemi danezë, nuk duam të jemi amerikanë, duam të jemi groenlandezë”, tha ai në mesin e janarit dhe e përsëriti këtë pas fjalimit të Trampit në Kongres në mars.

Udhëheqësit danezë kanë thënë se Groenlanda nuk është në shitje dhe se, ndërsa Kopenhageni do të donte ta mbante ishullin pjesë të Mbretërisë së Danimarkës, ai respekton vendimin e banorëve të Groenlandës për të zgjedhur rrugën e tyre përpara.

Ndërkohë, zyrtarët e Groenlandës i kanë thënë administratës Tramp se janë të hapur për të përmirësuar partneritetin ekzistues dypalësh të mbrojtjes në ishull.

Tramp nuk e ka përjashtuar përdorimin e forcës ushtarake për të marrë kontrollin e ishullit.

Megjithatë, një veprim i tillë me forcë do të përbënte një qortim të sovranitetit kombëtar, një parim kardinal i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe politikës së jashtme të ShBA-ës.

Shtetet e Bashkuara prej kohësh i kanë shmangur luftërat pushtuese dhe nuk kanë bërë blerje të mëdha territori të huaj për më shumë se një shekull.

Rasti i fundit i tillë ishte blerja e Ishujve Virgjër të ShBA-ës nga Danimarka në vitin 1917 nga administrata Uidrou Uillson (Woodrow Wilson) - kryesisht për arsye ushtarake - për 25 milionë dollarë.

Tramp ka kërcënuar gjithashtu se do të vendosë tarifa ndaj Danimarkës nëse kjo e fundit nuk e lëshon ose nuk e shet Groenlandën.

Shtetet e Bashkuara janë tregu kryesor jo-evropian i eksportit për Danimarkën, me këtë të fundit që dërgon kryesisht produkte farmaceutike dhe mjete mjekësore, me një total prej rreth 12 miliardë dollarësh në vitin 2023.

Cila është historia e Shteteve të Bashkuara me Grenlandën?

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ushtria amerikane ndërtoi një prani të konsiderueshme lufte në koloninë e atëhershme daneze, duke ndihmuar në patrullimin dhe mbrojtjen e saj nga fuqitë e Boshtit dhe duke mbështetur operacione të ndryshme aleate.

Vetë Danimarka u pushtua nga Gjermania naziste nga viti 1940 deri në vitin 1945.

Presidenti Hari (Harry) Truman e shihte Groenlandën e pasluftës si një vendndodhje kryesore për asetet e përhershme ushtarake amerikane që mund të zbulonin dhe kundërshtonin sulmet e mëdha ajrore - përfshirë sulmet bërthamore - nga Bashkimi Sovjetik.

Në vitin 1951, Shtetet e Bashkuara nënshkruan një traktat me Danimarkën që i lejonte Uashingtonit të mbante bazat e tij ushtarake në Groenlandë, si dhe të krijonte baza të reja ose zona mbrojtëse nëse NATO e konsideronte të nevojshme.

Sot, e vetmja bazë operative amerikane në Groenlandë është Baza Hapësinore Pituffik (ish Baza Ajrore Thule), e cila, u krijua në vitin 1951 dhe ka qenë nën komandën e Forcës Hapësinore të ShBA-ës që nga viti 2020.

Baza ushtarake më veriore amerikane, Pituffik, është shtëpia e afërsisht dyqind vetave personel në detyrë aktive, si dhe pajisjeve të mbrojtjes nga raketat dhe mbikëqyrjes hapësinore, duke përfshirë radarin që ofron paralajmërime dhe zbulim të hershëm për raketat balistike ndërkontinentale të lëshuara nga Rusia.

Çfarë po bëjnë fuqitë e tjera botërore rreth Groenlandës?

Tetë vende, përfshirë Shtetet e Bashkuara, kanë territor në Arktik. Në vitet e fundit, fuqitë perëndimore kanë ngritur shqetësime në lidhje me ekspansionizmin kinez dhe rus në rajon.

Rusia krenohet me praninë më të madhe territoriale në Arktik, me kufirin e saj që përbën më shumë se 50 përqind të vijës bregdetare të Arktikut.

Në vitet e fundit, aktiviteti ushtarak rus në rajon - i cili arriti kulmin gjatë epokës së Bashkimit Sovjetik - është rritur.

Përveç kësaj, ekspertët thonë se pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 ka kërcënuar marrëdhëniet e saj me shtetet e tjera të Arktikut; shpërthimi i luftës bëri që Finlanda dhe Suedia të bashkohen me NATO-n.

Edhe Kina ka rritur praninë e saj rajonale, duke e quajtur veten një shtet pranë Arktikut dhe duke kërkuar të rrisë rolin e saj ekonomik dhe ushtarak atje.

Kina ka katër anije akullthyese, për shembull - krahasuar me rreth dyzet anije të Rusisë dhe një të Shteteve të Bashkuara - dhe është përpjekur të ketë akses në burimet natyrore të rajonit dhe të krijojë rrugë të reja tregtare.

Në një fjalim të vitit 2014, Presidenti kinez Shi Xhinping (Xi Jinping) deklaroi dëshirën e vendit për t'u bërë një e ashtuquajtur fuqi polare.

Në vitin 2024, Kina dërgoi tre anije akullthyese në ujërat e Arktikut për herë të parë.

Së bashku, Kina dhe Rusia kanë kryer ushtrime të përbashkëta ushtarake në Arktik, duke shkaktuar shqetësim midis zyrtarëve amerikanë.

Kanadaja, vendi arktik më i afërt me Groenlandën, ka ndërmarrë gjithashtu hapa që synojnë forcimin e sigurisë dhe mbrojtjes në Arktik.

Në vitet e fundit, Otava (Ottawa) publikoi Kornizën e saj të Politikave për Arktikun dhe Veriun - duke paraqitur një vizion për aktivitetet dhe investimet e Kanadasë në rajon - dhe publikoi një plan modernizimi të Komandës së Mbrojtjes Hapësinore të Amerikës së Veriut (NORAD) për të përmirësuar aftësitë mbrojtëse të Amerikës së Veriut kundër kërcënimeve rajonale në zhvillim.

Më herët këtë vit, forcat ushtarake amerikane dhe kanadeze kryen ushtrime të përbashkëta në Groenlandë si pjesë e një operacioni të mbrojtjes ajrore.

Kohët e fundit, Kanadaja përfundoi një stërvitje ushtarake detare vjetore në Arktik së bashku me disa aleatë, përfshirë Shtetet e Bashkuara dhe Mbretërinë e Bashkuar, e cila, është projektuar për të përmirësuar aftësitë mbrojtëse rajonale të Kanadasë.

Nga z. Erton Duka.

© Copyright | Agjencia Telegrafike Vox

Ne të njohim me botën | www.007vox.com | Burimi yt i informacionit